Wet patiëntenrechten voor psychologen: toestemming en inzage in het dossier

Een cliënt vraagt of ze haar dossier mag inkijken. Een andere wil eerst weten wat je precies voorstelt voor ze instemt met een traject. Allebei doen een beroep op de wet van 22 augustus 2002 betreffende de rechten van de patiënt, die sinds 4 maart 2024 in een gewijzigde versie geldt. Dit artikel zet op een rij wat dat van jouw praktijk vraagt. Het informeert en vervangt geen juridisch advies.

Geldt de wet ook voor jou?

De patiëntenrechtenwet richt zich tot beroepsbeoefenaars in de gezondheidszorg. Volgens de Psychologencommissie valt het dossier van een klinisch psycholoog onder die wet. Voor psychologen die niet als klinisch psycholoog werken, gelden volgens de Commissie geen bindende bepalingen die specifiek op hen van toepassing zijn, maar ze raadt aan de principes van de patiëntenrechtenwet en de kwaliteitswet als leidraad te nemen.

De wet van 6 februari 2024 (Belgisch Staatsblad van 23 februari 2024) paste de tekst aan. De wijzigingen raken onder meer het dossier, de vertrouwenspersoon, de vertegenwoordiging en de klachtenregeling.

Informatie: wat je cliënt vooraf moet weten

Je cliënt heeft recht op duidelijke informatie over de eigen gezondheidstoestand en over wat jij voorstelt. Op verzoek bevestig je die informatie schriftelijk. Voor een tussenkomst somt de wet op wat je minstens meedeelt: doel, aard, urgentie, duur en frequentie, relevante risico's en nevenwerkingen, nazorg, mogelijke alternatieven en de financiële gevolgen. Dat is de opsomming van artikel 8 §2; controleer de actuele tekst, want de wet werd in 2024 gewijzigd.

Vertaald naar een psychologiepraktijk: hoe je werkt, hoeveel sessies je ongeveer verwacht, wat een sessie kost, wat er gebeurt bij een gemiste afspraak, waar de grenzen van je vertrouwelijkheid liggen en welke andere hulp er bestaat. Over tarief en afspraken lees je meer in ons artikel over het tarief per sessie.

Uitzonderlijk kun je informatie achterhouden als ze je cliënt ernstig zou schaden: de therapeutische exceptie van artikel 7 §4. Lees de actuele tekst voor je ze toepast, en overleg met een collega.

Toestemming: uitdrukkelijk, niet altijd schriftelijk

Voor elke tussenkomst heb je de voorafgaande, vrije en geïnformeerde toestemming van je cliënt nodig. Die wordt uitdrukkelijk gegeven, tenzij je na voldoende informatie redelijkerwijs uit het gedrag van je cliënt kunt afleiden dat die instemt. Schriftelijk hoeft ze niet, maar op verzoek van een van beide partijen, met instemming van de andere, leg je ze schriftelijk vast en voeg je ze toe aan het dossier. Je cliënt kan zijn of haar toestemming ook weigeren of intrekken.

Inzage en afschrift van het dossier

Je cliënt mag het dossier inkijken. Aan een inzageverzoek geef je onverwijld gevolg, en uiterlijk binnen 15 dagen na ontvangst. Je cliënt kan ook uitleg vragen bij de inhoud. Daarnaast bestaat een recht op een afschrift, dat ook elektronisch mag. Elke kopie vermeldt dat ze strikt persoonlijk en vertrouwelijk is, en je weigert een afschrift als je duidelijke aanwijzingen hebt dat je cliënt onder druk wordt gezet om het dossier aan een derde te bezorgen (artikel 9 §3). Gegevens over derden vallen buiten het inzagerecht.

Voor psychologen is de grootste wijziging van 2024 die van de persoonlijke notities. Het begrip is uit de wet geschrapt: aantekeningen die je vanaf 4 maart 2024 maakt, kun je niet meer buiten het inzagerecht houden. Werkhypotheses, persoonlijke reflecties en subjectieve observaties horen volgens de Psychologencommissie gewoon in het dossier. Over de toegang tot aantekeningen van vóór 4 maart 2024 zijn de bronnen niet eenduidig: de ene lezing beperkt de inzage daarvan tot een zorgverlener die je cliënt aanwijst, de andere past de nieuwe regel ook op oudere notities toe, omdat de wet geen overgangsregeling bevat. Vraag het de Psychologencommissie als het speelt. Een apart schriftje lost niets op: juridische commentaren wijzen erop dat een cliënt ook via de AVG toegang kan vragen.

Ook de rol van de vertrouwenspersoon werd uitgebreid. Je cliënt mag zich bij de uitoefening van zijn of haar rechten laten bijstaan door een of meer vertrouwenspersonen, maar dat blijft bijstand: je cliënt oefent de rechten nog altijd zelf uit. Noteer in het dossier wie de vertrouwenspersoon is en in welke hoedanigheid die optreedt. Wat er minimaal in het dossier moet staan en hoe lang je het bewaart, lees je in ons artikel over het patiëntendossier.

Privacy en klachten

De wet beschermt ook het privéleven van je cliënt: gezondheidsgegevens deel je niet met derden zonder toestemming, behalve in de gevallen die de wet bepaalt. Waar het beroepsgeheim ophoudt, lees je in ons artikel over het meldrecht en het beroepsgeheim. Bij minderjarige cliënten verschuift het zwaartepunt naar rijpheid en ouderlijk gezag: zie minderjarigen en toestemming van ouders.

Voelt een cliënt dat een recht geschonden werd, dan kan die een klacht indienen bij een ombudsfunctie. Voor zelfstandig werkende zorgverleners buiten het ziekenhuis is dat de Federale Ombudsdienst Rechten van de patiënt. Die bemiddelt vrijwillig en vertrouwelijk, zonder sanctie of schadevergoeding. Los daarvan kan een cliënt bij de Psychologencommissie terecht voor bemiddeling of een tuchtklacht; wat dat inhoudt, lees je in het artikel over de Deontologische Code.

Een korte checklist voor je praktijk

1. Zet je werkwijze, tarief, annulatievoorwaarden en de grenzen van je vertrouwelijkheid in je intake-informatie.
2. Noteer in het dossier dat je cliënt geïnformeerd werd en instemde. Dat is een werkwijze, geen wettelijke eis.
3. Bepaal wie een inzageverzoek behandelt en hoe je binnen 15 dagen reageert, ook tijdens je vakantie.
4. Schrijf aantekeningen die je cliënt zonder schade zou kunnen lezen.
5. Vermeld waar een cliënt met een klacht terechtkan.