Minderjarige cliënten: toestemming van ouders en eigen rechten van de jongere

Een moeder belt voor haar zoon van veertien. Een zestienjarige schrijft je zelf aan en wil niet dat thuis iemand het weet. Twee gescheiden ouders zijn het oneens over therapie. In alle drie de gevallen draait het om dezelfde vraag: wie mag beslissen? Dit artikel zet het kader op een rij. Het informeert en vervangt geen juridisch advies voor een concreet dossier.

Wat artikel 12 van de patiëntenrechtenwet zegt

Bij een minderjarige patiënt worden de rechten in de eerste plaats uitgeoefend door wie het gezag heeft: de ouders of de voogd (artikel 12 §1). Maar de minderjarige wordt bij de uitoefening van de rechten betrokken naargelang van leeftijd en rijpheid, en wie zijn of haar belangen redelijk kan beoordelen, oefent de rechten zelfstandig uit (§2).

Daar zit meteen de moeilijkheid: de wet legt geen vaste leeftijd vast en omschrijft niet wanneer iemand zijn belangen redelijk kan beoordelen. Volgens de Psychologencommissie schat je dat per geval in. Een gangbare toelichting is dat je meer rijpheid verwacht naarmate de tussenkomst ingrijpender is. Zoek in de praktijk waar het kan het akkoord van alle betrokkenen: jongere én ouders. Hoe de wet in het algemeen werkt, lees je in ons artikel over de wet patiëntenrechten.

Een jongere die zelf bij je aanklopt

Vraag je eerst af of de jongere begrijpt waarover het gaat. Kan die uitleggen waarom hij of zij komt, wat jij gaat doen, wat het kost en wie wat te weten zal komen? Zo'n gesprek is geen examen, maar het helpt je inschatten of je met de toestemming van de jongere alleen kunt werken.

• Schat je de jongere in als bekwaam, dan kun je volgens de Psychologencommissie starten met alleen diens toestemming. Wil een bekwame jongere starten zonder instemming van beide ouders, dan weeg je het belang van de jongere af tegen dat van de ouders.
• Schat je de jongere niet in als bekwaam, dan leg je uit dat de wet de toestemming van de ouders of de voogd vraagt.

Spreek ook vooraf af wie de sessies betaalt en wie de factuur ontvangt.

Ouderlijk gezag en gescheiden ouders

Bij gezamenlijk gezag nemen de ouders de beslissingen over hun kind samen, ook na een scheiding. Volgens de Psychologencommissie heb je dus in beginsel de instemming van beide ouders nodig om met een minderjarige te starten. Er is wel een nuance: een ouder die alleen handelt, wordt tegenover een derde te goeder trouw geacht te handelen met instemming van de andere. Zie je geen reden om een conflict tussen de ouders te vermoeden en zegt de ouder die contact opneemt dat de andere akkoord is, dan kun je starten zonder uitdrukkelijke toestemming van die andere ouder. Toch raadt de Commissie aan om in alle gevallen beide ouders uitdrukkelijk te vragen, zodat jouw begeleiding minder snel een inzet wordt in een ouderlijk conflict.

• De ouders zijn het oneens. Dan moet de ouder die de begeleiding wil, zich tot de familierechter wenden.
• Exclusief gezag. Heeft de rechter het gezag aan één ouder toegekend, dan beslist die ouder alleen. Vraag het vonnis te zien als iemand zich daarop beroept. De andere ouder kan je contacteren om informatie te vragen; wat je dan deelt, hangt af van de situatie en van de rijpheid van het kind.
• Voogd, pleeggezin of jeugdhulp. Het gezag kan ook bij een voogd liggen. Zijn er een pleeggezin, jeugdhulp of een jeugdrechter betrokken, dan kan het kader veranderen: vraag er bij de aanmelding naar en vraag de beslissing te zien.
• Noodsituatie. Bij levensgevaar of ernstige schade aan de gezondheid moet je volgens de Psychologencommissie afwijken van de weigering van de ouders, na multidisciplinair overleg in toepassing van artikel 15 van de patiëntenrechtenwet, met een schriftelijke motivering in het dossier.

Wie krijgt welke informatie?

Hoe ver het recht van de ouders op informatie en inzage reikt, hangt af van de vraag of je cliënt de rechten zelf kan uitoefenen. Kan het kind dat, dan heeft volgens de Psychologencommissie enkel het kind recht op inzage in het dossier, tenzij het instemt of het belang van het kind een uitzondering vraagt. Kan het kind dat niet, dan treden de ouders op als vertegenwoordiger.

Je beroepsgeheim geldt ook tegenover de ouders van een minderjarige. Spreek bij de start af wat je met de ouders deelt en wat niet, en leg dat ook aan de jongere zelf uit. Over de uitzonderingen op het beroepsgeheim lees je meer in ons artikel over het meldrecht; over het dossier in het artikel over het patiëntendossier.

Wat je documenteert

De Psychologencommissie raadt aan om in het dossier vast te leggen welke overwegingen en stappen je zette om de toestemming van de ouders te krijgen. Concreet:

• wie het gezag uitoefent en op basis waarvan, bijvoorbeeld een vonnis dat je inkeek;
• wie contact opnam, met wie je sprak en wat je aan elke ouder en aan de jongere uitlegde;
• of beide ouders instemden, of op welke grond je zonder uitdrukkelijke instemming van één ouder startte;
• bij een jongere die zelf komt: waarom je die als bekwaam inschatte;
• de afspraken over informatie aan de ouders en over betaling;
• bij afwijking van een weigering van de ouders: het overleg en de schriftelijke motivering.