Crisis en suïcidaliteit in je praktijk: kader voor psychologen in Vlaanderen

Je cliënt zegt tussen twee zinnen door dat hij het niet meer ziet zitten. Wat doe je in de volgende vijf minuten, en wat noteer je achteraf? In een solopraktijk is er niemand om dat even mee af te stemmen, dus het helpt om het vooraf te hebben uitgedacht. Dit artikel geeft een sober kader op basis van wat Zelfmoord1813 en de Psychologencommissie publiceren.

Signalen: waar let je op?

Suïcidale gedachten zijn niet altijd zichtbaar, zeker niet wanneer ze niet de reden van aanmelding zijn. De richtlijn van Zelfmoord1813 raadt daarom aan er (pro)actief naar te vragen. Als signalen die onmiddellijke aandacht vragen noemt ze dreigementen, het zoeken naar middelen om zichzelf te doden en praten of schrijven over dood en zelfmoord. Minder dringend, maar de moeite waard om na te gaan: hopeloosheid, woede, roekeloos gedrag, het gevoel vast te zitten, toenemend alcohol- of druggebruik, zich terugtrekken, angst, slaapproblemen en sterke stemmingswisselingen. Een combinatie van signalen die langer aanhoudt, verhoogt de kans op suïcidaal gedrag. Let vooral op een verandering in gedrag.

Vraag er rechtstreeks naar

Vragen naar zelfdoding vergroot het risico niet. Dat het wel zo zou zijn, noemen de richtlijnen van Zelfmoord1813 een mythe. Begin met algemene vragen over welzijn en toekomst en ga dan over naar de expliciete vraag, bijvoorbeeld door de woorden van je cliënt te herhalen: "Je zegt dat je het niet meer ziet zitten. Bedoel je dat je aan zelfmoord denkt?"

Bij het verkennen gaat het doorgaans over hoe lang, hoe vaak en hoe sterk de gedachten er zijn, hoe concreet een plan is (plaats, methode, tijdstip), wat je cliënt ermee wil bereiken, wat hem nog tegenhoudt en of er eerdere pogingen waren. Een vragenlijst kan dit gesprek niet vervangen: volgens Zelfmoord1813 voorspelt ze niet wie tot zelfmoord overgaat en kan ze een vals gevoel van veiligheid geven.

Het veiligheidsplan

Een veiligheidsplan (ook crisisplan of signaleringsplan, in het Engels safety plan) stel je samen met je cliënt op. Het bevat doorgaans:

• de eigen waarschuwingssignalen van je cliënt;
• wat hij zelf kan doen om een crisis te overbruggen;
• mensen en plekken voor afleiding, en mensen met wie hij over zijn gedachten kan praten;
• professionele hulp en de nummers die hij kan bellen;
• hoe de omgeving veiliger wordt: toegang tot middelen beperken, bijvoorbeeld medicatie door iemand anders laten bewaren, en ervoor zorgen dat hij in een crisis niet alleen is.

Schrijf het in de woorden van je cliënt, geef hem een kopie (op papier of in zijn gsm), bewaar zelf een kopie in het dossier en bekijk het opnieuw na een crisis of wanneer zijn omstandigheden veranderen. Zelfmoord1813 biedt achtergrond en een sjabloon voor safety planning.

Bij acuut gevaar

Een openlijke dreiging wijst op een acuut risico op zeer korte termijn. Dan kan onmiddellijk handelen nodig zijn, en laat je je cliënt in principe niet alleen. Wie kun je bellen?

• 112 bij acuut levensgevaar: gratis en dag en nacht bereikbaar.
• Zelfmoordlijn 1813 voor mensen die aan zelfmoord denken en hun omgeving: gratis, anoniem en dag en nacht bereikbaar. Er is ook een chat, met eigen openingsuren die je op zelfmoord1813.be vindt.
• Tele-Onthaal 106: gratis en anoniem, telefonisch dag en nacht bereikbaar, ook in het weekend en op feestdagen. De chat heeft vaste uren op tele-onthaal.be.
• ASPHA, de advieslijn voor hulpverleners: 02 424 30 00, op werkdagen van 9u tot 21u. Dit nummer is niet gratis en wordt beantwoord door medewerkers van het Centrum ter Preventie van Zelfdoding. Je kunt er terecht voor crisisoverbrugging en risico-inschatting. Controleer het nummer en de uren op zelfmoord1813.be/aspha.
• Awel (102) voor kinderen en jongeren, via telefoon, mail of chat. De openingsuren vind je op awel.be.

Zet 1813 en 106 in het veiligheidsplan van je cliënt. Geef je cliënt ze zeker mee voor een weekend of wanneer jij afwezig bent. Begeleid je online, noteer dan vooraf, in overleg met je cliënt, het adres waar hij zich tijdens de sessie bevindt en een contactpersoon, zodat je in een crisis hulp ter plaatse kunt laten komen. Meer daarover in ons artikel over online begeleiding.

Het beroepsgeheim: wanneer mag of moet je spreken?

Niet automatisch. De hulpverleningsplicht van artikel 299 van het Strafwetboek (tot 1 september 2026 artikel 422bis) geldt voor iedereen, dus ook voor wie door het beroepsgeheim gebonden is: wie iemand in groot gevaar niet helpt terwijl dat kan zonder gevaar voor zichzelf of anderen, kan strafbaar zijn. Volgens de Psychologencommissie is het doorbreken van het beroepsgeheim daarbij een laatste middel. Eerst zoek je samen met je cliënt naar een oplossing binnen de behandelrelatie, bij voorkeur door hem zelf hulp te laten inschakelen. Is spreken toch de enige manier om het gevaar af te wenden, dan deel je enkel wat daarvoor nodig is en enkel met wie kan helpen. Een noodtoestand kan zo'n doorbreking rechtvaardigen, maar creëert zelf geen verplichting.

Wat het meldrecht van artikel 353 van het Strafwetboek (vroeger artikel 458bis) je toelaat, lees je in ons artikel over het meldrecht. Bij vragen over geweld, misbruik of kindermishandeling kun je advies vragen bij Hulplijn 1712 (gratis; de bereikbaarheid vind je op 1712.be). Bespreek een moeilijk geval bij voorkeur met een collega in intervisie of supervisie, zonder de identiteit van je cliënt prijs te geven, ook niet indirect.

Documenteer wat je deed en waarom

Wordt je handelen later beoordeeld, dan helpt het als je kunt aantonen wat je op dat moment zag, wist en afwoog. Je afweging op papier zetten is dus geen administratieve kwestie. Noteer:

• wat je cliënt zei en deed, zo letterlijk mogelijk, met datum en uur;
• je bevraging en je inschatting, en waarop je die baseerde: gedachten, plan, middelen, beschermende factoren;
• het veiligheidsplan (een kopie) en je afspraken, zoals het volgende contact en wie op de hoogte is;
• wie je contacteerde (112, de advieslijn, de huisarts, een naaste), wanneer, en welke informatie je deelde;
• je afweging rond het beroepsgeheim.

Onderscheid wat je zag of hoorde van wat je vermoedt. Je cliënt heeft recht op inzage in zijn dossier, dus schrijf feitelijk en respectvol. De algemene regels voor dat dossier staan in ons artikel over het patiëntendossier.

Nerela is geen hulpdienst of crisisinstrument. Je kunt er wel je aandachtspunten en de afspraken uit het veiligheidsplan noteren in het cliëntendossier, naast je sessieaantekeningen.